Energia XXII - Ciepło, Elektroenergetyka, Gaz

Dodatek reklamowy do RZECZPOSPOLITEJ nr 86 (5556) 11 kwietnia 2000 r.

Nowoczesne technologie użytkowania gazu
Siła napędowa rynku gazowego w Polsce

Gospodarka Polski, po raz pierwszy w swojej powojennej historii, znalazła się w sytuacji nadwyżki podaży surowców i nośników energii nad ich zapotrzebowaniem. Wynika to w głównej mierze ze znacznego wzrostu efektywności wykorzystania energii zarówno w przemyśle, jak i w gospodarstwach domowych i komunalnych. Warunki wewnętrzne, jak i zewnętrzne Polski stwarzają dogodną sytuację do kontynuacji szybkiej modernizacji systemów energetycznych w kraju. Z jednej strony spodziewane przystąpienie do Unii Europejskiej oraz podjęte zobowiązania na "szczytach ekologicznych" w Rio de Janeiro i Kioto zmuszają nas do ograniczenia emisji CO2, SO2 i pyłów, z drugiej zaś strony aktualna nadwyżka podaży gazu ziemnego nad jego zapotrzebowaniem w połączeniu z zakontraktowanymi dostawami tego surowca z gazociągu Jamał - Europa Zachodnia w latach najbliższych daje okazję do uczynienia gazu ziemnego siłą napędową certyfikat-energetyczny.pl" target="_blank">modernizacji ogrzewnictwa, wytwarzania energii elektrycznej i transportu. Nowe zastosowania gazu ziemnego mogą spowodować przyspieszenie wzrostu zużycia gazu w Polsce. Pomimo dobrych perspektyw w ostatnich latach obserwujemy stagnację na rynku gazu ziemnego, bowiem przyrost zużycia gazu w gospodarce komunalnej jest kompensowany spadkiem zużycia w przemyśle, głównie metalurgicznym i nawozów azotowych. W dalszej części artykułu przedstawiono nowoczesne techniki użytkowe z zastosowaniem gazu ziemnego jako paliwa. W kolejności stopnia rozwoju są to:

• tradycyjne urządzenia do ogrzewania gazem,
• ogrzewanie w skojarzeniu z wytwarzaniem energii elektrycznej,
• pompy ciepła zasilane gazem ziemnym,
• ogniwa paliwowe zasilane gazem ziemnym,
• transport samochodowy zasilany sprężonym gazem ziemnym (CNG).

Tradycyjne urządzenia do ogrzewania gazem

Urządzenia grzewcze powszechnego użytku Obecnie dostępne są następujące urządzenia grzewcze powszechnego użytku:

• kotły gazowe stojące,
• kotły gazowe stojące wyposażone w zbiornik ciepłej wody użytkowej,
• kotły gazowe wiszące,
• kotły gazowe wiszące dwufunkcyjne,
• kotły gazowe kondensujące,
• ogrzewacze pomieszczeń gazowe konwekcyjne (grawitacyjne i z przepływem wymuszanym powietrza),
• z otwartą komorą spalania (typu B),
• z zamkniętą komorą spalania (typu C),
• promienniki gazowe (typu A).

Urządzenia te mają sprawność od 87% dla ogrzewaczy konwekcyjnych do około 107% dla kotłów kondensujących. Ich konstrukcja umożliwia ogrzewanie pomieszczeń mieszkalnych niemal w każdej możliwej sytuacji budowlanej, to jest niezależnie od dostępności układów kominowych. W przypadku, gdy istnieją wolne przewody kominowe można zastosować, po zainstalowaniu w nim odpowiedniego przewodu ze stali nierdzewnej, klasyczny kocioł gazowy z otwartą komorą spalania. Przy braku przewodów kominowych można stosować ogrzewacze konwekcyjne z zamkniętą komorą spalania i wyprowadzeniem spalin poprzez ścianę budynku (do 5 kW) lub zastosować kocioł ze specjalnym przewodem powietrzno-spalinowym wyprowadzonym powyżej dachu budynku. Promienniki gazowe bez odprowadzenia spalin mogą być stosowane wyłącznie pod okapem z odprowadzeniem spalin lub w pomieszczeniach otwartych - balkony, tarasy, altanki, itp.

Urządzenia grzewcze stosowane w przemyśle Przy ogrzewaniu pomieszczeń przemysłowych odchodzi się obecnie od stosowanego poprzednio powszechnie centralnego ogrzewania, zwłaszcza w przypadku pracy na jedną lub dwie zmiany. Stosowane są następujące urządzenia grzewcze:

• nagrzewnice powietrza,
• nagrzewnice powietrza kondensujące,
• ogrzewacze pomieszczeń typu rura promieniująca,
• promienniki gazowe,
• nagrzewnice powietrza bezwymiennikowe.

Tabela 1 Dane techniczne gazowej pompy ciepła o mocy 8 kW

Tabela 2 Parametry ogniw paliwowych

Szczególnie atrakcyjne ekonomicznie jest ogrzewanie pomieszczeń przemysłowych lub usługowych na drodze promieniowania. Uzyskane certyfikat-energetyczny.pl" target="_blank">oszczędności energii w porównaniu z tradycyjnym ogrzewaniem centralnym dochodzą do 35÷40% dla budynków nowoczesnych o dobrej izolacji i nawet do 60% dla budynków Ľle izolowanych. Oszczędności te znacznie rosną przy pracy jednozmianowej, ze względu na szybki rozruch ogrzewaczy tego typu. Przy zastosowaniu ogrzewania na drodze promieniowania możliwe jest ogrzewanie bezpośrednio ludzi i stanowisk pracy bez konieczności ogrzewania całej objętości budynków. Ten rodzaj ogrzewania staje się coraz bardziej popularny w Polsce. Nagrzewnice powietrza bezwymiennikowe stosowane są przeważnie do ogrzewania powierzchni magazynowych, w których ludzie przebywają rzadko.

Ogrzewanie w skojarzeniu z wytwarzaniem energii elektrycznej Skojarzone wytwarzanie energii cieplnej i elektrycznej jest korzystne zarówno dla dostawców nośników energii, ich użytkowników, jak i całych społeczeństw. Lepsze wykorzystanie paliwa pozwala na zmniejszenie jego zużycia, a więc na ograniczenie jego kosztów i zmniejszenie zanieczyszczenia środowiska.

Rys. 1. Sprawności wytwarzania energii elektrycznej różnymi metodami

Podstawową korzyścią dla użytkowników energii jest znaczne obniżenie jej kosztów oraz niższe inwestycje związane z wytwarzaniem energii elektrycznej, a także obniżenie emisji CO2, pyłów i związków siarki na skutek zastąpienia węgla gazem ziemnym oraz podniesienie sprawności procesu. Skojarzenie wytwarzania ciepła i energii elektrycznej jest możliwe tylko wtedy, gdy istnieje zapotrzebowanie na obie formy energii. W niektórych krajach energia elektryczna wytwarzana w skojarzeniu z energią cieplną stanowi aż 65% - w Danii i 35% - w Holandii. W literaturze światowej wymienia się trzy rodzaje przeszkód utrudniających szersze zastosowanie układów skojarzonych, a mianowicie:

• przeszkody strukturalne, wynikające głównie z istniejącej infrastruktury energetycznej. Przedsiębiorstwa wytwarzające energię elektryczną mają na ogół charakter przedsiębiorstw użyteczności publicznej. Energetyka jest zarządzana i regulowana przez agencje rządowe; w tej sytuacji ceny energii są ustalane centralnie i mają charakter polityczny. Dopiero ostatnio obserwuje się w Unii Europejskiej deregulację sektora energetycznego,
• przeszkody ekonomiczne wynikają z faktu, że amortyzacja inwestycji w układ skojarzony w zakładzie przemysłowym powinna nastąpić w okresie, w jakim następuje amortyzacja urządzeń wytwarzających podstawowy jego produkt. Spełnienie tego warunku jest trudne, gdyż inwestycje energetyczne mają zazwyczaj znacznie dłuższy okres zwrotu (10-15 lat). Jednocześnie wiadomo, że zbudowane wcześniej Ľródła energii istnieją i mogą być dalej wykorzystywane,
• przeszkody technologiczne wynikają z tego, że małe układy skojarzone muszą spełniać te same funkcje co duże elektrownie, jeśli chodzi o sterowalność, bezpieczeństwo, synchronizację z siecią energetyczną, itp. Wymagania te znacznie podwyższają koszty inwestycyjne. Również emisja zanieczyszczeń, choć mniejsza, odbywa się często w miastach, co powoduje protesty władz lokalnych. To samo dotyczy hałasu.

W Polsce znanych jest kilka projektów układów skojarzonych opalanych gazem ziemnym. Największym jest modernizacja elektrociepłowni w Gorzowie. Elektrociepłownia jest zasilana gazem ziemnym zaazotowanym ze złoża Barnówko-Mostno-Buszewo (BMB) w ilości 263 mln m3/rok. Wartość opałowa gazu wynosi 20,2 MJ/m3. Blok parowo-gazowy ma następujące parametry:

• moc elektryczna turbozespołu GT&C - 54, 49 MW,
• prędkość obrotowa - 6200 obr/min,
• temperatura spalin za komorą spalania - 1100°C,
• ciśnienie pary wodnej za kotłem - 4,0 MPa,
• nominalna wydajność kotła - 140 t/h.

W wyniku uruchomienia elektrociepłowni zasilanej gazem ziemnym emisja pyłu zmniejszy się o 90%. Brak danych odnośnie sprawności. Innym przykładem układu skojarzonego jest produkcja ciepła i energii elektrycznej dla potrzeb rozdzielni gazu w Wielkopolskim Okręgowym Zakładzie Gazownictwa, gdzie zastosowano agregat o następujących parametrach:

• moc doprowadzona - 24 kW,
• moc mechaniczna - 6 kW,
• moc elektryczna - 5 kW,
• moc cieplna - 12,5 kW,
• sprawność elektryczna - 63,3%,
• sprawność cieplna - 51,8%,
• sprawność ogólna - 88,1%.

Układ zasilano gazem ziemnym zaazotowanym GZ-35. Przeprowadzona analiza ekonomiczna wykazała zwrot nakładów inwestycyjnych po okresie 8 lat. Pozostałe zapotrzebowanie ciepła rozdzielni gazu pokrywają dwa kotły gazowe o mocy sumarycznej 560 kW. Analizy techniczno-ekonomiczne przeprowadzane dla potencjalnych użytkowników niewielkich układów skojarzonych na rynku polskim pozwalają na wyciągnięcie następujących wniosków:

• stosowanie układów skojarzonych dla obiektów typu motel może być uzasadnione dużą dysproporcją w odległościach pomiędzy Ľródłami energii,
• w stacjach paliwowych zwłaszcza wyposażonych w zaplecze gastronomiczne uzyskuje się wysokie stopnie wykorzystania energii elektrycznej i ciepła,
• w budynku mieszkalnym zastosowanie wymuszonej wentylacji daje możliwość stałego poboru energii elektrycznej w skojarzeniu z poborem ciepła dla podgrzewania ciepłej wody użytkowej.
• układy skojarzone małej mocy są idealnym rozwiązaniem dla obiektów wymagających dwóch Ľródeł zasilania energią elektryczną (banki, szpitale itp.). Przy poborze ciepła dla podgrzewania ciepłej wody użytkowej i wydzielonego sektora odbiorników energii elektrycznej o pracy ciągłej, można uzyskać bardzo wysoką efektywność ekonomiczną pracy takiego układu z możliwością natychmiastowego przełączenia energii do obszaru chronionego.

Ogólnie można stwierdzić, że przy stosunkowo jeszcze umiarkowanych cenach nośników energii w Polsce i wysokich cenach urządzeń, zastosowanie układów skojarzonych napędzanych gazem nie jest powszechne i powinno być analizowane indywidualnie, przy uwzględnieniu lokalnych uwarunkowań. Polityka Urzędu Regulacji Energetyki poprzez ceny i taryfy powinna preferować takie rozwiązania.

Pompy ciepła zasilane gazem ziemnym stosowane do ogrzewania i chłodzenia Podstawowym zadaniem pompy ciepła jest przenoszenie ciepła ze Ľródła o niższej temperaturze do odbiornika ciepła o wyższej temperaturze. Zazwyczaj Ľródłem ciepła o niższej temperaturze jest powietrze atmosferyczne, ziemia względnie woda. Na ogół pompy ciepła używane są zarówno do ogrzewania pomieszczeń w zimie, jak i do ich schładzania latem. Stąd największy rozwój tych urządzeń nastąpił w Stanach Zjednoczonych i w Japonii, gdzie warunki klimatyczne zmuszają do ogrzewania zimą i chłodzenia latem, a jednocześnie są to kraje o wysokim stopniu rozwoju technicznego. Tradycyjnie pompy ciepła były zasilane energią elektryczną, jednak w ostatnich latach również przemysły gazownicze wielu krajów zaczęły interesować się możliwością zarówno podwyższenia zużycia gazu ziemnego w okresie letnim dzięki wykorzystaniu go do zasilania pomp ciepła pracujących w cyklu chłodzenia, jak i zmniejszenia zużycia gazu w zimie, dzięki większej sprawności (współczynnik wydajności - coefficient of performance COP) pomp ciepła pracujących w cyklu ogrzewania od tradycyjnych. Dla przykładu poniżej podano sprawności (COP) różnych urządzeń grzewczych i chłodniczych:

• ogrzewanie: kocioł tradycyjny 0,85 ÷ 0,9, kocioł kondensujący 1,1, pompa cieplna 1,4,
• chłodzenie: pompa cieplna konwencjonalna 0,7, pompa cieplna nowoczesna 0,8, pompa cieplna w trakcie badań 0,9.

W niektórych krajach (Japonia, USA, Włochy, Hiszpania), w których największe zużycie energii elektrycznej występuje w miesiącach letnich, również przemysł elektroenergetyczny jest zainteresowany wzrostem zużycia gazu do zasilania urządzeń chłodzących.

Pompy ciepła sprężarkowe Sprężarkowe pompy ciepła zasilane gazem są szczególnie popularne w USA i Japonii, gdzie już poprzednio powszechnie stosowano pompy ciepła i klimatyzatory napędzane silnikami elektrycznymi. Przykładem gazowej pompy ciepła jest urządzenie o mocy 8 kW, które jest rozwijane w ramach rządowego programu rozwojowego. W tabeli 1 podano niektóre parametry tej gazowej pompy ciepła. W ramach tego programu badany jest także układ o mocy 5,6 kW (w cyklu chłodzenia). Przewiduje się, że pompy ciepła będą konkurencyjne w stosunku do pomp napędzanych silnikami elektrycznymi zarówno pod względem kosztów, jak i parametrów pracy. Należy podkreślić, że w Japonii w roku 1997 sprzedano przeszło 35 tys. gazowych pomp ciepła.

Absorpcyjne pompy ciepła Przykładem absorpcyjnej pompy ciepła są urządzenia badane przez Interofex Ltd. będącą spółką Gas Natural SDG SA (Hiszpania), British Gas plc. (W. Brytania), Lennox Industries Inc. (USA) i Fagor Electrodemesticos Coop SA (Hiszpania). Niektóre prace badawcze są prowadzone w ramach programu THERMIE Unii Europejskiej. Proces Interofex wykorzystuje typowy układ desorber/kondensator połączony z pompą ciepła w podwójnym obiegu. Dotychczasowe badania pozwoliły na uzyskanie COP na poziomie 0,8, a także pozostałych parametrów zgodnie z założeniem. Przewiduje się osiągnięcie planowanego COP = 0,9.

Ogniwa paliwowe zasilane gazem ziemnym
Ogniwa paliwowe zostały wynalezione 150 lat temu przez W. R. Grove, jednak ich rozwój i zastosowanie nastąpiły dopiero w amerykańskich programach kosmicznych. Od tego czasu są one intensywnie rozwijane, głównie w USA i Japonii, ale także w kilku krajach europejskich (Francja, RFN, Szwajcaria, Hiszpania, Włochy, Holandia, Norwegia). Ogniwo paliwowe jest elektrochemicznym przetwornikiem energii chemicznej paliwa (wodór lub mieszanina wodoru i innych gazów) bezpośrednio na energię elektryczną. Paliwo jest doprowadzane w sposób ciągły do anody, a utleniacz - czysty tlen lub powietrze jest również w sposób ciągły podawany do katody. Na anodzie wodór jest donorem ujemnego ładunku elektrycznego, zachodzi w niej proces elektrochemicznego utleniania, natomiast na katodzie tlen jest akceptorem ładunku ujemnego i zachodzi proces elektrochemicznej redukcji. W wyniku tych procesów następuje przepływ elektronów od anody do katody. Zamknięcie obwodu następuje dzięki jonom przenoszonym przez elektrolit. Proces ten jest zjawiskiem odwrotnym do procesu elektrolizy, w której pod wpływem prądu elektrycznego następuje rozkład wody na tlen i wodór. Proces wytwarzania energii elektrycznej w ogniwie paliwowym charakteryzuje się wysoką sprawnością nie ograniczoną obiegiem Carnota. W obecnie istniejących jednostkach osiąga się sprawności wytwarzania energii elektrycznej w granicach 40÷55%, przewidywana sprawność jest oceniana na 65%. Porównanie sprawności wytwarzania energii elektrycznej w znanych procesach przedstawiono na rysunku. Ponieważ napięcie prądu wytwarzanego w pojedynczej celi ogniwa paliwowego jest niewielkie (poniżej 1V), to ogniwa zestawiane są zwykle w postaci stosów składających się z kilkudziesięciu lub kilkuset ogniw. Poza wysoką sprawnością ogniwa paliwowe mają szereg zalet, a mianowicie:

• nie wytwarzają substancji odpadowych i hałasu, całkowita emisja zanieczyszczeń ograniczona jest do kilku ppm. Mają także najniższą emisję dwutlenku węgla;
• mogą być zasilane różnymi rodzajami paliwa. Gaz ziemny ulega konwersji w samym ogniwie;
• mogą być szybko dostosowywane do zmiennego zapotrzebowania na energię;
• mają stałą i niezależną od obciążenia sprawność;
• łatwe instalowanie i całkowita automatyzacja pracy.

Ogniwa paliwowe mają jednak także kilka wad:

• stosunkowo wysoki koszt inwestycyjny;
• ograniczony czas pracy ogniwa (do około 40 000 h);
• wrażliwość na zanieczyszczenie paliwa (w różnym stopniu, zależnie od typu ogniw).

Obecnie znane są cztery główne typy ogniw paliwowych:

• zasadowe ogniwa paliwowe - AFC (Alkaline Fuel Cell);
• ogniwa paliwowe z kwasem fosforowym - PAFC (Phosphoric Acid Fuel Cell);
• ogniwa paliwowe z ciekłymi węglanami - MCFC (Molten Carbonate Fuel Cell);
• ogniwa paliwowe z tlenkami w fazie stałej - SOFC (Solid Oxide Fuel Cell)

Ogniwa typu PAFC wykorzystywane są już na skalę techniczną, np. w okolicach Tokio pracuję elektrownia o mocy 11 MW. W ogniwach typu MCFC i SOFC ciepło odpadowe może być łatwo wykorzystane do celów grzewczych. W tabeli 2 przedstawiono podstawowe parametry pracy ogniw paliwowych. Ogniwa paliwowe mogą w przyszłości znaleĽć zastosowanie w systemach skojarzonego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła. Dotyczy to zwłaszcza ogniw paliwowych typu PAFC, MCFC i SOFC pracujących w wysokich temperaturach. Ostatnio firma Vaillant w porozumieniu z amerykańskimi firmami Plug Power i GE Fuel Cell System wprowadza do swej oferty handlowej miniciepłownie oparte na skojarzeniu energii ogniw paliwowych. Firma ta przewiduje, że w najbliższej przyszłości urządzenia te będą stanowić jej podstawę obrotu handlowego. Koszt wytworzenia energii elektrycznej dla ogniw paliwowych typu PAFC był w roku 1993 niemal dwukrotnie wyższy niż dla elektrowni konwencjonalnych. Poszczególne elementy kosztów dla trzech typów elektrowni przedstawia tabela 3. Polski przemysł gazowniczy powinien prowadzić badania rozwojowe wytypowanego procesu i posiadać przynajmniej jedną instalację demonstracyjną tego typu.

Tabela 3 Zestawienie kosztów wytworzenia energii elektrycznej w RFN dla różnych technologii w elektrowni o mocy 1 MW

Tabela 4 Emisja substancji toksycznych z silników autobusów

Wykorzystanie gazu ziemnego w transporcie samochodowym Wykorzystanie gazu ziemnego do napędu pojazdów napędzanych silnikami spalinowymi nie jest sprawą nową. Warto przypomnieć, że już w latach 50. wykorzystano, głównie na Górnym Śląsku, sieć stacji Autogaz przeznaczonych do zasilania samochodów ciężarowych sprężonym gazem ziemnym (CNG). Ponownie zainteresowanie gazem ziemnym, jako alternatywnym paliwem dla taboru samochodowego nastąpiło w drugiej połowie lat 70., po tzw. kryzysie naftowym. W latach 90. dynamiczny rozwój w Polsce układów wykorzystujących gaz płynny (LPG) spowodował zakończenie rozpoczętych prac rozwojowych nad wykorzystaniem sprężonego gazu ziemnego do zasilania pojazdów samochodowych. W ostatnim czasie daje się zaobserwować wzrost zainteresowania gazem ziemnym, jako alternatywnym paliwem dla taboru samochodowego, głównie przeznaczonego do poruszania się w obrębie miast. Już obecnie np. w Przemyślu 21% autobusów MZK jest zasilanych gazem ziemnym. Przewiduje się, że w mieście tym do roku 2010 wszystkie autobusy miejskie zostaną przestawione na gaz ziemny. Podobne tendencje obserwuje się w wielu krajach świata, np. już w roku 1999 liczba stacji dystrybucji sprężonego gazu ziemnego CNG w Europie wynosiła ok. 200, a ich lokalizacja pozwala na przejazd na trasie od Madrytu do Swierdłowska. Zainteresowanie gazem ziemnym jako paliwem dla transportu samochodowego wynika głównie z konieczności ograniczenia emisji substancji szkodliwych w aglomeracjach miejskich, ale także ze względów ekonomicznych oraz większej, w niektórych rejonach świata, dostępności tego surowca. W tabeli 4 dla przykładu podano wartości emisji substancji toksycznych z silników autobusów. Z powyższych danych wynika, że silniki zasilane CNG są znacznie bardziej przyjazne dla środowiska niż silniki zasilane olejem napędowym. Gaz ziemny ma również bardzo dobre parametry techniczne (wartość energetyczną, liczba oktanowa). Jedyną wadą jest konieczność magazynowania go w ciężkich butlach stalowych pod ciśnieniem około 20 MPa. Prowadzone są prace nad zastosowaniem butli aluminiowych, jak i wykonanych z włókien szklanych lub węglowych, które wyeliminują tę wadę. W Polsce brak jakiejkolwiek polityki ukierunkowanej na zwiększenie zużycia CNG w transporcie samochodowym, zarówno ze strony władz państwowych, jak i Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa S.A., dla którego ta dziedzina gospodarki może być potencjalnym rynkiem zbytu.

1. Około połowa gazu ziemnego zużywanego w Polsce jest użytkowana przez gospodarstwa domowe oraz w sektorze komunalnym na cele grzewcze. Sektor ten powinien więc być przedmiotem specjalnego zainteresowania przemysłu gazowniczego, ze względu na potencjalne możliwości wzrostu zużycia gazu.
2. Liberalizacja rynku energii elektrycznej i gazu będzie stymulowała rozwój procesów skojarzonego wytwarzania ciepła i energii elektrycznej. Celowe jest propagowanie gazu ziemnego w tych procesach.
3. Ogniwa paliwowe umożliwiające bezpośrednie wytwarzanie energii elektrycznej, a także cieplnej mogą być w przyszłości znaczącym rynkiem zbytu dla gazu ziemnego. Celowe jest wybudowanie instalacji doświadczalnej.
4. Powszechne zastosowanie pomp ciepła zasilanych gazem dla celów ogrzewania i chłodzenia w Polsce, ze względu na umiarkowany klimat jest mało prawdopodobne. Tym niemniej zastosowanie tego typu urządzenia w jednym z nowych obiektów PGNiG byłoby celowe.
5. Gaz ziemny jest obecnie konkurencyjnym nośnikiem energii, jednak powszechne jest przekonanie, że jest przeciwnie. Należy w większym stopniu prowadzić właściwy marketing. Po uwolnieniu cen nie należy dopuścić do ich nadmiernego wzrostu.
6. PGNiG SA powinien w większym niż obecnie stopniu finansować prace nad nowymi technologiami użytkowania gazu do wytwarzania ciepła, a także energii elektrycznej i zastosowania gazu ziemnego w transporcie samochodowym.

Andrzej Froński
Zdzisław Gebhardt
Instytut Górnictwa Naftowego i Gazownictwa w Krakowie